Słowniczek afantazji

Afantazja to niezdolność do świadomego tworzenia obrazów mentalnych. Osoby z afantazją nie potrafią zwizualizować twarzy, miejsc ani przedmiotów przed okiem umysłu, chociaż potrafią je rozpoznawać i szczegółowo opisywać. Termin wprowadził w 2015 roku brytyjski neurolog Adam Zeman, a zjawisko dotyczy około 2–5% populacji.

Hiperfantazja to zdolność do tworzenia wyjątkowo żywych, fotorealistycznych obrazów mentalnych. Osoby z hiperfantazją potrafią wyobrażać sobie sceny tak szczegółowo, że ich wewnętrzne obrazy można niemal pomylić z rzeczywistym postrzeganiem. Zjawisko stanowi przeciwieństwo afantazji i dotyczy około 2–3% populacji, czyli górnego krańca spektrum wyobraźni wzrokowej.

Profantazja to zjawisko polegające na projekcji obrazów mentalnych w rzeczywistą przestrzeń wzrokową. Osoby z profantazją widzą swoje wyobrażenia tak, jakby nakładały się na otoczenie. Nie jest to halucynacja, ponieważ osoby te wiedzą, że obrazy nie są prawdziwe. Zjawisko uznaje się za skrajną formę hiperfantazji.

Afantazja wielozmysłowa oznacza brak wyobrażeń w wielu lub we wszystkich modalnościach zmysłowych, nie tylko w sferze wzrokowej. Osoby dotknięte tym zjawiskiem nie potrafią wyobrazić sobie również dźwięków, zapachów, smaków ani wrażeń dotykowych, co odróżnia je od osób z klasyczną afantazją wzrokową.

Kora wzrokowa to obszar kory mózgowej odpowiedzialny za przetwarzanie informacji wzrokowych. Znajduje się w tylnej części głowy, w płacie potylicznym, i odpowiada zarówno za widzenie, jak i za wyobraźnię wzrokową. U osób z afantazją jej aktywacja podczas wizualizacji jest wyraźnie obniżona.

Kora przedczołowa to najbardziej wysunięta do przodu część płata czołowego, kontrolująca funkcje wykonawcze, takie jak planowanie, podejmowanie decyzji i kontrola impulsów. To ona inicjuje i steruje powstawaniem obrazów mentalnych, wysyłając sygnały zwrotne do kory wzrokowej podczas wyobrażania sobie obiektów i scen.

Sieć stanu spoczynkowego (Default Mode Network, DMN) to sieć obszarów mózgu aktywnych podczas marzeń na jawie, autorefleksji i mentalnych podróży w czasie. U osób z afantazją wykazuje zmienione wzorce aktywacji oraz osłabioną łączność z obszarami wzrokowymi, co potwierdzają współczesne badania neuroobrazowe.

Synestezja to zjawisko neurologiczne, w którym pobudzenie jednego zmysłu automatycznie wywołuje doznania w innym zmyśle. Na przykład litery mogą być postrzegane jako kolory, a dźwięki jako barwy. Około 4% populacji ma jakąś formę synestezji, którą bywa się opisuje jako przeciwieństwo afantazji.

Obrazy mentalne to wewnętrzne reprezentacje wzrokowe powstające bez udziału bodźców zewnętrznych. Umożliwiają zobaczenie przedmiotów, scen lub osób przed okiem umysłu, na przykład podczas wspominania, śnienia czy planowania. Ich żywość różni się znacząco między ludźmi — od fotorealistycznych wyobrażeń po całkowity brak obrazów.

„Oko umysłu” to metaforyczne określenie zdolności do tworzenia i oglądania obrazów mentalnych. Opisuje subiektywne doświadczenie wyobraźni wzrokowej — wewnętrzny ekran, na którym pojawiają się wyobrażenia. U osób z afantazją to wewnętrzne oko pozostaje ślepe lub działa w bardzo ograniczonym zakresie.

SDAM to zaburzenie pamięci, w którym epizodyczne wspomnienia autobiograficzne są poważnie ograniczone. Osoby dotknięte tym zjawiskiem nie potrafią mentalnie powrócić do przeszłych doświadczeń, chociaż wiedza faktograficzna pozostaje zachowana. SDAM często współwystępuje z afantazją, ale oba zjawiska są od siebie niezależne i odrębne.

Pamięć ejdetyczna to zdolność do zachowywania obrazów lub scen z fotograficzną dokładnością po krótkim ich obejrzeniu. Częściej występuje u dzieci i zanika z wiekiem. Stanowi przeciwieństwo afantazji i bywa mylona z hiperfantazją, choć dotyczy wydajności pamięci, a nie zdolności do wyobrażania.

Image Streaming to technika wizualizacyjna polegająca na głośnym opisywaniu spontanicznie pojawiających się wewnętrznych obrazów. Bywa omawiana jako możliwy trening dla osób z afantazją, jednak dowody naukowe na jej skuteczność pozostają ograniczone, a nie wszyscy ćwiczący odnotowują postępy nawet po miesiącach regularnej praktyki.

Pamięć epizodyczna przechowuje autobiograficzne wspomnienia osobistych doświadczeń wraz z kontekstem przestrzennym, czasowym i emocjonalnym. Umożliwia „mentalne podróże w czasie” do własnej przeszłości. U osób z afantazją wspomnienia epizodyczne bywają mniej żywe i mniej nasycone emocjonalnie niż u pozostałych ludzi.

Prozopagnozja to niezdolność do rozpoznawania lub rozróżniania twarzy. Występuje częściej u osób z afantazją i może być wrodzona albo nabyta w wyniku uszkodzenia mózgu. Osoby dotknięte tym zjawiskiem rozpoznają znajomych po głosie, sposobie chodzenia lub ubraniu, a nie po twarzy.

VVIQ to standaryzowany kwestionariusz służący do pomiaru żywości wyobrażeń wzrokowych. Składa się z 16 pytań, w których uczestnicy oceniają swoją zdolność do wizualizacji na pięciostopniowej skali. Wynik poniżej 32 punktów wskazuje na afantazję, a wynik powyżej 64 punktów może sugerować hiperfantazję.

Rywalizacja obuoczna (Binocular Rivalry) to zjawisko wzrokowe i procedura testowa, w której każdemu oku pokazywany jest inny obraz. Percepcja przełącza się między obydwoma obrazami, a na to, który z nich dominuje, wpływa wcześniejsze wyobrażenie. Metoda służy jako obiektywny test afantazji.

PSIQ to kwestionariusz mierzący zdolność wyobrażania we wszystkich pięciu modalnościach zmysłowych: wzrokowej, słuchowej, węchowej, smakowej i dotykowej. Jest bardziej kompleksowy niż czysto wizualny VVIQ i pomaga ustalić, czy afantazja ogranicza się do wzroku, czy obejmuje również pozostałe zmysły.

Adam Zeman to brytyjski neurolog i profesor Uniwersytetu w Exeter, który w 2015 roku ukuł termin „afantazja” i w istotny sposób rozwija badania naukowe nad tym zjawiskiem. Kieruje projektem The Eye’s Mind, badającym rozpowszechnienie oraz neurologiczne podstawy afantazji i hiperfantazji.