Monolog wewnętrzny: czy każdy myśli słowami?

Monolog wewnętrzny to mowa wewnętrzna: myśli przeżywane jako zdania w jakimś języku, bez wypowiadania ich na głos. Badacze nazywają ją też mową ukrytą lub myśleniem werbalnym (Alderson-Day & Fernyhough 2015).

Kto mówi w myślach, najczęściej słyszy własny głos z naturalną intonacją, tylko bez dźwięku (Hurlburt, Heavey & Kelsey 2013). Odmian jest wiele. Kwestionariusze takie jak VISQ-R rozróżniają na przykład skróconą, dialogową i oceniającą mowę wewnętrzną oraz głosy innych osób (Alderson-Day et al. 2018).

Długo uważano wewnętrzny głos za oczywistość. Nowsze badania pokazują, że bardzo różni się między ludźmi: u dorosłych waha się od niemal stale do wcale (Nedergaard & Lupyan 2024).

Dokładniej pozwalają na to spojrzeć badania, w których ludzie w losowych chwilach opisują, co się w nich dzieje. W jednym z nich opisano po 10 losowych chwil u każdej z 30 osób studiujących. Mowa wewnętrzna pojawiała się w około jednej czwartej chwil, podobnie jak wewnętrzne widzenie, myślenie bez słów i obrazów, uczucia i świadomość zmysłowa. Częstość tych form bardzo różniła się między osobami (Heavey & Hurlburt 2008).

osób

30

Heavey & Hurlburt 2008

losowych chwil na osobę

10

opisanych i przeanalizowanych

częstych form doświadczenia

5

mowa wewnętrzna jest jedną z nich

Kto nie myśli słowami, i tak myśli. Badania nad doświadczeniem wewnętrznym rozróżniają kilka form, częstych w codziennym życiu (Heavey & Hurlburt 2008):

• Mowa wewnętrznaMyśli jako zdania wypowiadane własnym głosem.
• Wewnętrzne widzenieMyśli jako obrazy przed oczami wyobraźni.
• Myślenie bez słów i obrazówJasna myśl, ani wypowiedziana, ani zobaczona.
• UczuciaDoświadczenie to przede wszystkim nastrój lub emocja.
• Świadomość zmysłowaUwaga skupia się na tym, co właśnie widzisz, słyszysz lub czujesz.

Słowa i obrazy się nie wykluczają. Kwestionariusz dotyczący sposobów myślenia wykazał cztery czynniki: wewnętrzną werbalizację, wyobraźnię wzrokową, wyobrażanie sobie pisanych słów i umysłowe przekształcanie wyobrażeń. Wszystkie cztery były ze sobą dodatnio powiązane (Roebuck & Lupyan 2020).

W 2024 roku Nedergaard i Lupyan zaproponowali termin „anendofazja” na brak mowy wewnętrznej. W swoich badaniach porównali 46 dorosłych, którzy deklarowali mało mowy wewnętrznej, z 47 dorosłymi, którzy deklarowali jej dużo.

Anendofazja nie jest diagnozą. Nie ma stałych kryteriów ani progu, od którego ktoś uchodzi za osobę z anendofazją. Termin opisuje odmianę doświadczenia, którą dopiero zaczyna się badać.

Afantazja dotyczy obrazów, monolog wewnętrzny słów. To odrębne pojęcia. Blisko spokrewniona jest anauralia: brak wyobraźni słuchowej, czyli słyszenia w myślach głosów, muzyki czy dźwięków. Anendofazja dotyczy natomiast samego mówienia w myślach. Nie znaleźliśmy badania, które mierzyłoby jedno i drugie w tej samej grupie.

Można by przypuszczać, że osoby bez obrazów w głowie myślą za to częściej słowami. Dane nie potwierdzają tego tak prosto: w kwestionariuszu Roebuck i Lupyana (2020) wewnętrzne słowa i wewnętrzne obrazy były powiązane dodatnio, a nie przeciwstawnie. Dlatego warto przyjrzeć się obu osobno: obrazom w teście VST-16, wewnętrznemu głosowi w IVS-15.

Obszerny przegląd badań wiąże mowę wewnętrzną z rozwojem poznawczym w dzieciństwie, z kontrolą własnej mowy, z planowaniem i kierowaniem działaniami oraz z zaburzeniami psychicznymi. Mowa wewnętrzna wydaje się pełnić ważne funkcje i dzieli zasoby z innymi procesami myślowymi (Alderson-Day & Fernyhough 2015).

W badaniu z udziałem 30 osób studiujących częstsza mowa wewnętrzna szła w parze z mniejszym obciążeniem psychicznym (Heavey & Hurlburt 2008). To związek w małej grupie, a nie dowód, że wewnętrzny głos czyni zdrowszym.

• Wszystkie wyniki opierają się na samoopisie. Tego, czy ktoś mówi w myślach, nie da się zmierzyć z zewnątrz.
• Kwestionariusze i opisy losowych chwil dają różne obrazy; autorzy przypisują to metodom (Hurlburt, Heavey & Kelsey 2013).
• Badania są małe. Nie ma liczby mówiącej, jak częsty jest brak monologu wewnętrznego w populacji.
• Nie ma progu dla anendofazji. Nasz autotest także daje orientację, a nie diagnozę.