Podstawy naukowe

Badacze opisują wyobrażenia jako „Vision in Reverse” — mózg aktywuje korę wzrokową odgórnie (top-down), zamiast oddolnie jak przy rzeczywistym widzeniu. W afantazji Milton i in. (2021) stwierdzili w stanie spoczynku słabsze sprzężenie między obszarami przedczołowymi a siecią wzrokową; jak dokładnie zmienia się łańcuch odgórny, pozostaje otwarte.

• Słabsza łączność funkcjonalna między korą przedczołową a układem wzrokowym w stanie spoczynku, a nie wykazany ogólny brak aktywacji (Milton i in. 2021, Cerebral Cortex Communications)
• Samo widzenie nie jest zaburzone
• Różnice w łączności między korą przedczołową a układem wzrokowym

Osoby z afantazją wykazują charakterystyczne profile poznawcze. Pamięć autobiograficzna jest często mniej epizodyczno-szczegółowa i opiera się bardziej na wiedzy semantycznej (faktograficznej). To nie deficyt — po prostu inna strategia.

• Pamięć autobiograficzna: mniej szczegółów zmysłowych, więcej faktów
• Pamięć semantyczna (wiedza faktograficzna): według dotychczasowych badań w dużej mierze bez odchyleń
• Rozwiązywanie problemów: często pojęciowo zamiast wizualnie

Pierwsze badania sugerują komponent genetyczny. Afantazja występuje rodzinnie (Zeman i in. 2020, Cortex) — pierwsze oszacowanie wskazało na mniej więcej dziesięciokrotnie wyższe prawdopodobieństwo u rodzeństwa, ale opiera się na deklaracjach i nie zostało powtórzone.

• Skupianie rodzinne zaobserwowane w wielu badaniach
• Pierwsze, niepowtórzone oszacowanie ryzyka dla rodzeństwa (Zeman i in. 2020)
• Konkretne geny nie zostały jeszcze zidentyfikowane

Afantazja jest najczęściej wrodzona. Afantazja nabyta, która rozwija się po urazie mózgu, udarze, operacji lub chorobie psychicznej, jest wyraźnie rzadsza. Najlepiej udokumentowanym przypadkiem jest „pacjent MX”, którego Adam Zeman zbadał w 2005 roku po angioplastyce wieńcowej (publikacja 2010). Osoby z afantazją nabytą zwykle zauważają utratę natychmiast, ponieważ bezpośrednio doświadczają różnicy względem stanu sprzed utraty.

Do pomiaru afantazji stosuje się trzy główne metody: dwa subiektywne kwestionariusze i jeden test obiektywny.

VST-16 i MST-21 na aphantasie.org opierają się na metodologii uznanych narzędzi badawczych (VVIQ i PSIQ), ale zawierają pozycje sformułowane własnymi słowami. Oryginalne narzędzia i kluczowe publikacje:

• Marks, D.F. (1973). British Journal of Psychology, 64(1), 17–24.
• Andrade, J., May, J., Deeprose, C., Baugh, S.-J., & Ganis, G. (2014). British Journal of Psychology, 105(4). doi:10.1111/bjop.12050
• Zeman, A., Dewar, M., & Della Sala, S. (2015). Cortex, 73, 378–380.
• Wright, D.J. et al. (2024). Frontiers in Psychology. doi:10.3389/fpsyg.2024.1454107
• Pearson, J., Clifford, C.W.G., & Tong, F. (2008). Current Biology, 18(13), 982–986.
• Pearson, J., Rademaker, R.L., & Tong, F. (2011). Psychological Science, 22(12), 1535–1542.
• Keogh, R., & Pearson, J. (2018). Cortex, 105, 53–60. doi:10.1016/j.cortex.2017.10.012
• Monzel, M. et al. (2025). Behavior Research Methods. doi:10.3758/s13428-025-02780-6