Objawy afantazji: 7 oznak z przykładami z codziennego życia

Objaw podstawowy: przy świadomej próbie wyobrażenia sobie czegoś dobrze znanego — twarzy mamy, szafy w sypialni, zachodu słońca nad morzem — żaden obraz wizualny się nie pojawia. Oko umysłu pozostaje ciemne lub neutralne.

Ważne: nie oznacza to, że osoby z afantazją nie potrafią rozpoznać twarzy swojej mamy ani opisać swojej szafy. Wiedza jest obecna — tylko bez towarzyszącego jej doświadczenia wizualnego.

Wiele osób z afantazją relacjonuje, że również ich sny nie zawierają żadnych obrazów lub zawierają tylko bardzo słabe (Dawes et al. 2020). Zamiast wizualnych scen sen przypomina pojęciowe „wiedzenie”, co się dzieje — jak czytanie opowieści bez ilustracji. Część osób z afantazją śni jednak wizualnie, co sugeruje, że dowolne i mimowolne wyobrażenia wzrokowe są przetwarzane w odmienny sposób.

Osoby bez afantazji często pamiętają swoje ostatnie urodziny jak scenę z filmu: blask świeczek, twarze, tort. Przy afantazji pamięć epizodyczna bywa raczej faktograficzna: „Wiem, że siostra się śmiała, bo zawsze się śmieje” — bez „widzenia” samej sceny. Ten wzorzec nazywa się SDAM (Severely Deficient Autobiographical Memory) i nieproporcjonalnie często współwystępuje z afantazją.

Przed prezentacjami, trudnymi rozmowami czy podróżami wiele osób wizualizuje sobie sytuację z wyprzedzeniem — to rodzaj mentalnej próby generalnej. Przy afantazji tego narzędzia brakuje. Jego miejsce zajmują język, listy, notatki i logiczne planowanie. Nie gorzej — po prostu inaczej.

Powieści z długimi opisami krajobrazów mogą przy afantazji wydawać się męczące, ponieważ opisywane obrazy nie powstają w umyśle. Wiele osób woli teksty z wartką fabułą, literaturę faktu lub dialogi. Miłość do języka i opowieści pozostaje — brakuje tylko mentalnej sceny.

U około jednej czwartej (~26 %) osób z afantazją wzrokową występuje całkowity brak wyobrażeń również w innych modalnościach zmysłowych (Dawes et al. 2020): nie ma „wewnętrznego słyszenia” melodii (anauralia), wyobrażonego smaku ani wyobrażonego zapachu. U pozostałych dotknięta jest przeważnie wyłącznie modalność wzrokowa — pozostałe zmysły działają normalnie, a niekiedy są nawet wyostrzone.

Być może najbardziej zaskakujący „objaw”: wiele osób z afantazją dopiero jako nastolatki lub w średnim wieku orientuje się, że inni ludzie dosłownie „widzą” obrazy w głowie. Zwrot „wyobraź sobie” rozumiały przez cały czas metaforycznie. Odkrycie przychodzi zwykle dzięki artykułowi lub rozmowie — i zazwyczaj przynosi ulgę, a nie niepokój.