Przejdź do treści głównej

SDAM: poważnie upośledzona pamięć autobiograficzna

Co oznacza to pojęcie, co pokazują badania i jaki jest związek SDAM z afantazją

Spis treści

SDAM to angielski skrót od „Severely Deficient Autobiographical Memory”, czyli poważnie upośledzonej pamięci autobiograficznej. Chodzi o osoby, które przez całe życie prawie nie potrafią żywo przeżyć na nowo, z własnej perspektywy, tego, czego doświadczyły, choć poza tym myślą zupełnie typowo. SDAM opisano po raz pierwszy u trzech zdrowych dorosłych (Palombo i in. 2015).

Czym jest SDAM?

Pamięć autobiograficzna to pamięć własnego życia: wydarzeń, których sam doświadczyłeś. W 2015 roku Palombo i współpracownicy opisali trzech zdrowych dorosłych, którzy dobrze funkcjonowali na co dzień, ale przez całe życie mieli poważnie upośledzoną pamięć autobiograficzną. Prawie nie potrafili żywo przywołać przeżytych wydarzeń z perspektywy pierwszej osoby. Ich pozostałe zdolności umysłowe były zachowane.

Ograniczenie jest więc wybiórcze: dotyczy żywego przeżywania na nowo własnej przeszłości, a nie myślenia, uczenia się czy rozpoznawania w ogóle. Badacze potwierdzili opisy tych osób pomiarami mózgu oraz zadaniami pamięciowymi, w których słabiej wypadało zwłaszcza przywoływanie szczegółów wizualnych.

  • Pierwszy opis: Palombo i in. 2015
  • 3 przypadki w pierwszym opisie
  • Częstość: nieznana

Co pokazują badania

Pierwszy opis dotyczy trzech osób, jednej kobiety i dwóch mężczyzn, którzy sami zgłosili się do zespołu badawczego, aby dowiedzieć się więcej o swojej pamięci. W zależności od badania porównywano ich z 15, 21 lub 9 osobami kontrolnymi (Palombo i in. 2015).

Żywość wspomnień
2,03 vs 5,99
samoocena podczas rezonansu: przypadki SDAM vs 21 osób kontrolnych
Rozpoznawanie
64% vs 70%
skorygowane trafienia: przypadki SDAM vs osoby kontrolne, czyli podobnie
Prawy hipokamp
ok. 10%
mniejszy, tylko po jednej stronie; w amnezji rozwojowej zwykle ok. 30–50% po obu stronach
  • Testy myślenia i pamięci:Z jednym wyjątkiem wyniki mieściły się w normie lub były wyższe. Tylko w teście Figury Złożonej Reya, zadaniu ze złożonym rysunkiem, wszystkie trzy osoby konsekwentnie wypadały słabiej.
  • Sygnały mózgowe:Podczas rozpoznawania osoby kontrolne wykazywały typowy późny sygnał w EEG (późna pozytywność). U osób z SDAM go brakowało, choć rozpoznawały podobnie dobrze. W rezonansie brakowało też wzorców aktywacji, które zwykle pojawiają się przy przypominaniu.

Ostrożnie z interpretacją

Sami autorzy piszą, że ze względu na małą próbę i dużą liczbę porównań statystycznych wyniki należy interpretować ostrożnie. (Palombo i in. 2015)

SDAM a afantazja: jak się ze sobą wiążą?

Afantazja oznacza brak dowolnie wywoływanych obrazów w umyśle, SDAM – bardzo ograniczoną zdolność przeżywania na nowo własnych wspomnień. W pierwszym opisie SDAM słowo afantazja nie pada. Badacze wyraźnie pozostawili otwartą kwestię, czy deficyt pamięci wynika z bardziej podstawowej słabości wyobrażeń wzrokowych, czy z przetwarzania informacji dotyczących samego siebie.

Później związek stał się wyraźniejszy. Zeman pisze w przeglądzie z 2024 roku: u niektórych osób z afantazją pamięć autobiograficzna jest tak mocno ograniczona, że prawdopodobne jest współwystępowanie SDAM. Co najmniej jedna z trzech osób z pierwszego opisu ma także afantazję. Ta osoba, Watkins, sama pisała o obu zjawiskach. Zauważa, że niektóre, ale nie wszystkie osoby z afantazją mają problemy z pamięcią, i wnioskuje, że afantazja i SDAM to nie dokładnie to samo (Watkins 2018).

Pierwsze badanie afantazji

14 z 21 uczestników zgłosiło trudności z pamięcią autobiograficzną. (Zeman i in. 2015)

Duże badanie kwestionariuszowe

Osoby z afantazją częściej zgłaszały trudności z rozpoznawaniem twarzy i z pamięcią autobiograficzną. (Zeman i in. 2020)

Mniej szczegółów we wspomnieniach

Uczestnicy z afantazją podawali wyraźnie mniej szczegółów epizodycznych niż osoby kontrolne, zarówno o przeszłych, jak i o wyobrażonych przyszłych wydarzeniach. (Dawes i in. 2022)

Prawie brak wrażeń zmysłowych przy wspominaniu

W kwestionariuszu pamięci osoby z afantazją podawały, że przy wspominaniu prawie nie potrafią wytworzyć wzrokowych szczegółów zmysłowych. (Dawes i in. 2020)

Te badania pokazują nakładanie się zjawisk, ale nie stawiały diagnozy SDAM. Afantazja nie oznacza więc automatycznie SDAM.

Czego badania jeszcze nie wiedzą

  • Nie wiadomo, jak często występuje SDAM. Nie znaleźliśmy wiarygodnych danych ani dla ogółu populacji, ani dla osób z afantazją.
  • Nie ma ustalonego progu, od którego mówi się o SDAM.
  • Pierwszy opis dotyczy trzech osób, które same się zgłosiły.
  • Związek między afantazją a SDAM pozostaje otwarty. Według Zemana (2024) obecne dane wskazują na zjawiska, które się nakładają, ale wymaga to jeszcze wyjaśnienia.

Ani choroba, ani diagnoza

SDAM opisano u zdrowych dorosłych, którzy dobrze funkcjonowali na co dzień. Także afantazja obecna przez całe życie nie jest uważana za zaburzenie (Zeman i in. 2020). Autotest może dać ci wskazówki, ale nie zastąpi oceny specjalisty. Jeśli twoja pamięć lub wyobraźnia nagle się zmieniła, skonsultuj to z lekarzem.

Najczęstsze pytania o SDAM

Czym jest SDAM?

SDAM (poważnie upośledzona pamięć autobiograficzna) to przez całe życie mocno ograniczona pamięć autobiograficzna: przeżytych wydarzeń prawie nie da się żywo przeżyć na nowo z własnej perspektywy, a pozostałe myślenie jest zachowane. Opisano ją po raz pierwszy w 2015 roku u trzech zdrowych dorosłych. (Palombo i in. 2015)

Czy wszystkie osoby z afantazją mają SDAM?

Nie. Wiele osób z afantazją zgłasza trudności z pamięcią autobiograficzną, w pierwszym badaniu 14 z 21. Ale nie wszystkie mają problemy z pamięcią, a w tych badaniach nie diagnozowano SDAM. Jak dokładnie oba zjawiska się ze sobą wiążą, nie wyjaśniono. (Zeman i in. 2015; Watkins 2018; Zeman 2024)

Czy SDAM to uszkodzenie mózgu albo amnezja?

W pierwszym opisie pozostałe wyniki testów mieściły się w normie lub były wyższe. Prawy hipokamp był w każdym przypadku mniejszy o około 10%, tylko po jednej stronie. W amnezji rozwojowej jest on natomiast zwykle zmniejszony o około 30–50% po obu stronach. Opisane osoby były zdrowymi dorosłymi. (Palombo i in. 2015)

Jak wykazano SDAM?

W rezonansie trzy osoby oceniały żywość swoich wspomnień znacznie niżej niż osoby kontrolne (średnio 2,03 wobec 5,99). W EEG brakowało późnego sygnału, który osoby kontrolne wykazywały podczas rozpoznawania, choć odsetek trafień był podobny (64% wobec 70%). (Palombo i in. 2015)

Czy z SDAM można normalnie żyć i się uczyć?

Trzy opisane osoby były zdrowe i dobrze funkcjonowały na co dzień, a ich wyniki testów z jednym wyjątkiem mieściły się w normie lub były wyższe. Mała próba nie pozwala na szersze wnioski. (Palombo i in. 2015)

Czy mogę sprawdzić, czy mam SDAM?

Nasz autotest SDAM pyta, jak pamiętasz własne przeżycia, i daje ci wstępną orientację. Nie jest diagnozą, bo dla SDAM nie ma jeszcze ustalonego progu.

Źródła naukowe

  1. Palombo, D. J., Alain, C., Söderlund, H., Khuu, W. & Levine, B. (2015). Severely deficient autobiographical memory (SDAM) in healthy adults: A new mnemonic syndrome. Neuropsychologia, 72, 105–118. doi:10.1016/j.neuropsychologia.2015.04.012
  2. Watkins, N. W. (2018). (A)phantasia and severely deficient autobiographical memory: Scientific and personal perspectives. Cortex, 105, 41–52. doi:10.1016/j.cortex.2017.10.010
  3. Zeman, A. (2024). Aphantasia and hyperphantasia: exploring imagery vividness extremes. Trends in Cognitive Sciences, 28(5), 467–480. doi:10.1016/j.tics.2024.02.007
  4. Zeman, A., Dewar, M. & Della Sala, S. (2015). Lives without imagery – Congenital aphantasia. Cortex, 73, 378–380. doi:10.1016/j.cortex.2015.05.019
  5. Zeman, A., Milton, F., Della Sala, S. et al. (2020). Phantasia – The psychological significance of lifelong visual imagery vividness extremes. Cortex, 130, 426–440. doi:10.1016/j.cortex.2020.04.003
  6. Dawes, A. J., Keogh, R., Andrillon, T. & Pearson, J. (2020). A cognitive profile of multi-sensory imagery, memory and dreaming in aphantasia. Scientific Reports, 10, 10022. doi:10.1038/s41598-020-65705-7
  7. Dawes, A. J., Keogh, R., Robuck, S. & Pearson, J. (2022). Memories with a blind mind: Remembering the past and imagining the future with aphantasia. Cognition, 227, 105192. doi:10.1016/j.cognition.2022.105192

Ostatnia weryfikacja:

Czytaj dalej

Jak pamiętasz własne przeżycia?

Nasz bezpłatny autotest SDAM pyta, jak przypominasz sobie to, co przeżyłeś. Służy orientacji i nie jest diagnozą.

Rozpocznij test SDAMTest wyobraźni VST-16