Afantazja a autyzm, ADHD i depresja: co pokazują badania

Nie, afantazja nie jest oznaką autyzmu. W grupach ochotników osoby z afantazją miały średnio nieco wyższe wyniki w kwestionariuszu autyzmu (Dance i in. 2021); wśród osób z diagnozą autyzmu afantazja wzrokowa nie była w innym badaniu częstsza (Arnold i in. 2026). Z testu wyobraźni nie da się wyprowadzić diagnozy.

Co wskazuje na związek

Dance i in. (2021) porównali 118 osób z afantazją ze 118 osobami z grupy kontrolnej. W ilorazie spektrum autyzmu (AQ), liczonym bez pytania o obrazy mentalne, grupa z afantazją uzyskała średnio 23,84 punktu, a grupa kontrolna 20,51 (wielkość efektu d = 0,45). Różnica pojawiła się tylko w wyobraźni i umiejętnościach społecznych, nie w komunikacji, uwadze do szczegółów ani przełączaniu uwagi. Grupa z afantazją składała się z ochotników, a autorzy zaznaczają, że nie można z tego wnioskować o klinicznych diagnozach autyzmu.

Milton i in. (2021) stwierdzili w małych grupach podobny obraz: średnio 22,04 punktu przy afantazji, 14,20 przy typowej wyobraźni i 17,92 przy hiperfantazji (24, 20 i 25 osób).

Badano też kierunek odwrotny: w ankiecie internetowej obejmującej 121 dorosłych uczestnicy autystyczni zgłaszali średnio mniej żywe obrazy mentalne niż nieautystyczni (d = −0,44), a większa ich część mieściła się na progu afantazji lub poniżej niego (King, Buxton & Tyndall 2024). Osoby zdiagnozowane i osoby same identyfikujące się jako autystyczne tworzyły tam jedną grupę. Kolejna ankieta wykazała słaby związek między cechami autystycznymi a żywością obrazów mentalnych (r = −0,20; Taylor i in. 2026).

Co przemawia przeciw

W kilku badaniach ankietowych Bouyer i in. (2025) tylko w największym (308 osób) stwierdzili słaby związek, który nie zależał od skali „wyobraźnia” w kwestionariuszu. Autorzy ostrzegają przed błędnym kołem, bo AQ sam pyta o wyobraźnię. Wśród 327 osób z diagnozą autyzmu (według własnej deklaracji) afantazja wzrokowa nie była częstsza niż w grupie porównawczej; ich wyobrażenia były ogólnie nieco mniej wyraźne, a częstszy był tylko brak wyobrażeń zapachu i smaku (Arnold i in. 2026).

Czego nie potwierdzono

Nie wiadomo, jak częste są diagnozy autyzmu wśród osób z afantazją w populacji, i nie potwierdzono przyczyny w żadną stronę. Monzel i in. (2023) podają jako ocenę, że większość osób z afantazją nie jest autystyczna; nie liczyli tego.

Źródła do tej sekcji: Dance, C. J., Jaquiery, M., Eagleman, D. M., Porteous, D., Zeman, A. & Simner, J. (2021). What is the relationship between Aphantasia, Synaesthesia and Autism? Consciousness and Cognition, 89, 103087. doi:10.1016/j.concog.2021.103087 — Milton, F., Fulford, J., Dance, C. et al. (2021). Behavioral and Neural Signatures of Visual Imagery Vividness Extremes: Aphantasia versus Hyperphantasia. Cerebral Cortex Communications, 2(2), tgab035. doi:10.1093/texcom/tgab035 — King, R., Buxton, H. & Tyndall, I. (2024). Aphantasia and autism: An investigation of mental imagery vividness. Consciousness and Cognition, 125, 103749. doi:10.1016/j.concog.2024.103749 — Taylor et al. (2026). Exploring the association between mental imagery, sensory sensitivity, and autistic traits. Scientific Reports, 16. doi:10.1038/s41598-026-38574-9 — Bouyer, L. N., Pellicano, E., Saurels, B. W., Schwarzkopf, D. S. & Arnold, D. H. (2025). The vividness of visualisations and autistic trait expression are not strongly associated. Consciousness and Cognition, 129, 103821. doi:10.1016/j.concog.2025.103821 — Arnold et al. (2026). Autism and Aphantasia. Consciousness and Cognition, 143, 104085. doi:10.1016/j.concog.2026.104085 — Monzel, Dance, Azañón & Simner (2023). Aphantasia within the framework of neurodivergence: Some preliminary data and the curse of the confidence gap. Consciousness and Cognition, 115, 103567. doi:10.1016/j.concog.2023.103567

To nie jest wyjaśnione: znaleźliśmy tylko jedno recenzowane badanie, a dotyczy ono afantazji nabytej i opiera się na kwestionariuszu przesiewowym zamiast na diagnozach (Gao, Nagai & Silvanto 2025).

Źródło do tej sekcji: Gao, Nagai & Silvanto (2025). Autonomic, neurodevelopmental, and early adversity correlates of acquired aphantasia. Neuropsychologia, 219, 109272. doi:10.1016/j.neuropsychologia.2025.109272

Nie ma na to mocnych dowodów, ani na wyższą, ani na niższą inteligencję. Jedyne porównanie IQ, jakie znaleźliśmy, pochodzi z małych grup, a autorzy wymieniają tę różnicę wśród ograniczeń swojego badania, a nie jako wynik dotyczący inteligencji (Milton i in. 2021). Test wyobraźni nie mierzy inteligencji.

Milton i in. (2021) zmierzyli średnie IQ około 115 u 24 osób z afantazją, 110 u 20 osób z typową wyobraźnią i 106 u 25 osób z hiperfantazją. Różnica między afantazją a hiperfantazją była istotna statystycznie. Autorzy nazywają ją komplikacją dla interpretacji pozostałych wyników; grupy były małe i częściowo złożone z ochotników.

Inne badanie od początku dobrało obie grupy pod względem wieku i IQ. W zadaniach wymagających wyobraźni różniły się one tylko czasem reakcji, nie dokładnością (Pounder i in. 2022; po 20 osób).

W próbie z populacji ogólnej żywość wyobraźni po korekcie na wielokrotne testowanie nie wiązała się z ocenami szkolnymi (Monzel i in. 2023; 115 osób, 9 przedmiotów, 5 klas). W pamięci roboczej wyniki są sprzeczne: taka sama pojemność w jednej pracy (Keogh, Wicken & Pearson 2021), słabsze wyniki pamięciowe w innej (Monzel, Vetterlein & Reuter 2022).

W dużym badaniu ankietowym 67% uczestników z afantazją i 68% uczestników z hiperfantazją miało wyższe wykształcenie lub ponad 15 lat nauki, a w grupie kontrolnej 51% (Zeman i in. 2020). Pokazuje to, kto sam zgłasza się do takiego badania, i nie jest miarą inteligencji.

Nie potwierdzono różnicy IQ w próbie populacyjnej ani nie porównano ocen szkolnych czy akademickich osób z afantazją i bez niej.

Nauka, studia, praca: co pokazują badania

Źródła do tej sekcji: Milton, F., Fulford, J., Dance, C. et al. (2021). Behavioral and Neural Signatures of Visual Imagery Vividness Extremes: Aphantasia versus Hyperphantasia. Cerebral Cortex Communications, 2(2), tgab035. doi:10.1093/texcom/tgab035 — Pounder et al. (2022). Only minimal differences between individuals with congenital aphantasia and those with typical imagery on neuropsychological tasks that involve imagery. Cortex, 148. doi:10.1016/j.cortex.2021.12.010 — Monzel, Dance, Azañón & Simner (2023). Aphantasia within the framework of neurodivergence: Some preliminary data and the curse of the confidence gap. Consciousness and Cognition, 115, 103567. doi:10.1016/j.concog.2023.103567 — Keogh, Wicken & Pearson (2021). Visual working memory in aphantasia: Retained accuracy and capacity with a different strategy. Cortex, 143. doi:10.1016/j.cortex.2021.07.012 — Monzel, Vetterlein & Reuter (2022). Memory deficits in aphantasics are not restricted to autobiographical memory. Journal of Neuropsychology, 16. doi:10.1111/jnp.12265 — Zeman, A., Milton, F., Della Sala, S. et al. (2020). Phantasia – The psychological significance of lifelong visual imagery vividness extremes. Cortex, 130, 426–440. doi:10.1016/j.cortex.2020.04.003

W przypadku depresji trzeba rozróżnić dwie konstelacje:

1. 1Afantazja wrodzona + depresjaNie ma wiarygodnych dowodów, że wrodzona (kongenitalna) afantazja zwiększa ryzyko depresji. Kto od początku życia nie ma obrazów mentalnych, nie wydaje się przez to bardziej podatny na depresję.
2. 2Nagle nabyta afantazja w kontekście depresjiTo jest istotne neurologicznie i psychiatrycznie. Ciężkie epizody depresyjne mogą tymczasowo obniżyć żywość wyobraźni — często z towarzyszącą anhedonią, problemami z koncentracją i osłabioną regulacją afektu. Tutaj ważna jest diagnostyka medyczna.

Silnie wyrażona afantazja koreluje z Severely Deficient Autobiographical Memory (SDAM) — tendencją do pamiętania własnego życia w sposób faktograficzny, a nie sceniczny. Nakładanie się obu zjawisk jest znaczne, choć nie ma dla niego jednej, precyzyjnie ustalonej wartości procentowej.

Nie każda osoba z afantazją ma SDAM i nie każda osoba z SDAM ma afantazję. Zespół badawczy z Exeter podaje, że zgłosiło się do niego ponad 14 000 osób; w jego dużym badaniu ankietowym uczestnicy z afantazją częściej określali swoją pamięć jako „złą”, a uczestnicy z hiperfantazją częściej jako „dobrą” (Zeman i in. 2020). Dokładnych, naukowo potwierdzonych odsetków dotyczących częstości SDAM przy afantazji jak dotąd nie ma.

Osoby, których to dotyczy, opowiadają, że podróże, urodziny i osobiste kamienie milowe pamiętają raczej jako „listę faktów” niż „sekwencję filmową”. Nie jest to patologiczne, ale dla części osób bywa emocjonalnie obciążające, ponieważ brakuje im poczucia „ponownego przeżywania” wspomnień.

Źródła do tej sekcji: Zeman, A., Milton, F., Della Sala, S. et al. (2020). Phantasia – The psychological significance of lifelong visual imagery vividness extremes. Cortex, 130, 426–440. doi:10.1016/j.cortex.2020.04.003 — Milton, F., Fulford, J., Dance, C. et al. (2021). Behavioral and Neural Signatures of Visual Imagery Vividness Extremes: Aphantasia versus Hyperphantasia. Cerebral Cortex Communications, 2(2), tgab035. doi:10.1093/texcom/tgab035 — Dawes, A. J., Keogh, R., Robuck, S. & Pearson, J. (2022). Memories with a blind mind: Remembering the past and imagining the future with aphantasia. Cognition, 227, 105192. doi:10.1016/j.cognition.2022.105192

Sama afantazja nie jest powodem do pomocy medycznej czy psychoterapeutycznej. Są jednak trzy sytuacje, w których profesjonalne wsparcie ma sens:

1. 1Gdy odkrycie afantazji wstrząsa poczuciem własnej wartości lub tożsamością: poradnictwo psychoterapeutyczne może pomóc na nowo uporządkować własne myślenie.
2. 2Gdy równocześnie obciążające stają się objawy depresji, lęku, ADHD lub autyzmu: nie leczyć afantazji, lecz celowo zająć się tymi objawami.
3. 3Gdy afantazja pojawiła się nagle (wcześniej normalna wyobraźnia): diagnostyka neurologiczna i psychiatryczna.

Niektóre metody psychoterapii mocno opierają się na obrazach w wyobraźni, na przykład imagery rescripting, kierowana wyobraźnia czy ćwiczenia z wizualnymi kotwicami.

Jeśli nie potrafisz tworzyć obrazów w wyobraźni, możesz powiedzieć o tym na początku i omówić z terapeutką lub terapeutą, jak podejść do ćwiczeń opartych na wyobrażeniach. Możliwe pytanie: „Jak Pani/Pan postępuje, gdy ktoś nie potrafi tworzyć obrazów w wyobraźni?”

Ta strona nie wypowiada się o skuteczności poszczególnych metod przy afantazji.