Afantazja a autyzm, ADHD i depresja: co pokazują badania

Istnieją przesłanki wskazujące na nieco silniej wyrażone cechy autystyczne u osób z afantazją: Dance i in. (2021) stwierdzili w próbie osób z afantazją średnio wyższe wyniki AQ (Autism-Spectrum Quotient), zwłaszcza w podskalach wyobraźni i umiejętności społecznych. Milton i in. (2021) w swoim badaniu neuropsychologicznym również odnotowali, że cechy autystyczne były częściej zgłaszane w grupie z afantazją. Wyniki są jednak niejednoznaczne — Dupont i in. (2024) nie znaleźli różnic w wynikach AQ w małej próbie (14 osób z afantazją, 14 osób z grupy kontrolnej). Aktualne badania nie potwierdzają twardych danych procentowych o podwyższonym odsetku diagnoz autyzmu.

Możliwe wyjaśnienie: oba zjawiska wiążą się z różnicami w łączności między czołowymi a sensorycznymi obszarami mózgu. Ważny kierunek interpretacji: afantazja NIE jest wskaźnikiem autyzmu. I odwrotnie — brak afantazji nie wyklucza autyzmu.

Badano też odwrotny kierunek: King, Buxton i Tyndall (2024) w ankiecie internetowej obejmującej 121 dorosłych porównali uczestników autystycznych i nieautystycznych i stwierdzili u autystycznych średnio mniejszą żywość wyobrażeń mentalnych (wielkość efektu d = −0,44); w grupie autystycznej większy odsetek osób uzyskał też wynik na progu afantazji lub poniżej. To średnia różnica między grupami — wiele osób autystycznych wprost opisuje siebie jako myślicieli wizualnych o bardzo żywej wyobraźni.

Przeciwko silnemu związkowi przemawia praca Bouyer i in. (2025): w kilku badaniach (największa próba: 308 osób) między wynikami AQ a żywością wyobrażeń wystąpił jedynie słaby związek. Autorzy wnioskują, że należy się spodziewać co najwyżej słabego powiązania. Podsumowując: istnieje statystyczna zależność, ale jest niewielka, nie zawsze się replikuje i w żadnym kierunku nie nadaje się na kryterium diagnostyczne. Autotest afantazji nie mówi nic o diagnozie autyzmu — i odwrotnie.

Źródła do tej sekcji: Dance, C. J., Jaquiery, M., Eagleman, D. M., Porteous, D., Zeman, A. & Simner, J. (2021). What is the relationship between Aphantasia, Synaesthesia and Autism? Consciousness and Cognition, 89, 103087 (doi:10.1016/j.concog.2021.103087). — Milton, F., Fulford, J., Dance, C. et al. (2021). Behavioral and Neural Signatures of Visual Imagery Vividness Extremes. Cerebral Cortex Communications, 2(2), tgab035 (doi:10.1093/texcom/tgab035). — King, R., Buxton, H. & Tyndall, I. (2024). Aphantasia and autism: An investigation of mental imagery vividness. Consciousness and Cognition, 125, 103749 (doi:10.1016/j.concog.2024.103749). — Bouyer, L. N., Pellicano, E., Saurels, B. W., Schwarzkopf, D. S. & Arnold, D. H. (2025). The vividness of visualisations and autistic trait expression are not strongly associated. Consciousness and Cognition, 129, 103821 (doi:10.1016/j.concog.2025.103821). — Wynik Dupont i in. (2024) przytoczono za Argueta, P., Dominguez, J., Zachman, J., Worthington, P. & Kana, R. K. (2024). Cognitive and Brain Mechanisms Underlying Aphantasia. Consciousness and Cognition, 127, 103790 (doi:10.1016/j.concog.2024.103790).

Dane dotyczące ADHD są skromniejsze niż w przypadku autyzmu. Ankiety społecznościowe wskazują na częstsze współwystępowanie; kontrolowanych, recenzowanych danych na ten temat wciąż brakuje.

Wyjaśnienia idą w dwóch kierunkach:

1. 1Afantazja mogłaby łagodzić typowy dla ADHD profil „filtra bodźców wizualnych” — mniej wewnętrznych obrazów, mniej rozproszenia.
2. 2Oba zjawiska mogą być wyrazem wariacji w układach dopaminergicznych, które w równym stopniu wpływają na uwagę i wyobraźnię.

Na badania kontrolowane wciąż czekamy.

W przypadku depresji trzeba rozróżnić dwie konstelacje:

1. 1Afantazja wrodzona + depresjaNie ma wiarygodnych dowodów, że wrodzona (kongenitalna) afantazja zwiększa ryzyko depresji. Kto od początku życia nie ma obrazów mentalnych, nie wydaje się przez to bardziej podatny na depresję.
2. 2Nagle nabyta afantazja w kontekście depresjiTo jest istotne neurologicznie i psychiatrycznie. Ciężkie epizody depresyjne mogą tymczasowo obniżyć żywość wyobraźni — często z towarzyszącą anhedonią, problemami z koncentracją i osłabioną regulacją afektu. Tutaj ważna jest diagnostyka medyczna.

Silnie wyrażona afantazja koreluje z Severely Deficient Autobiographical Memory (SDAM) — tendencją do pamiętania własnego życia w sposób faktograficzny, a nie sceniczny. Nakładanie się obu zjawisk jest znaczne, choć nie ma dla niego jednej, precyzyjnie ustalonej wartości procentowej.

Nie każda osoba z afantazją ma SDAM i nie każda osoba z SDAM ma afantazję. W nieformalnej ankiecie społeczności Aphantasia Network (n > 14 000, dane niepublikowane recenzowane) znaczna część respondentów z afantazją zgłaszała również typowe oznaki SDAM — zdecydowanie częściej niż w populacji ogólnej.

W codziennym życiu: podróże, urodziny, osobiste kamienie milowe są pamiętane raczej jako „lista faktów” niż „sekwencja filmowa”. Nie jest to patologiczne, ale dla części osób bywa emocjonalnie obciążające, ponieważ brakuje im poczucia „ponownego przeżywania” wspomnień.

Sama afantazja nie jest powodem do pomocy medycznej czy psychoterapeutycznej. Są jednak trzy sytuacje, w których profesjonalne wsparcie ma sens:

1. 1Gdy odkrycie afantazji wstrząsa poczuciem własnej wartości lub tożsamością: poradnictwo psychoterapeutyczne może pomóc na nowo uporządkować własne myślenie.
2. 2Gdy równocześnie obciążające stają się objawy depresji, lęku, ADHD lub autyzmu: nie leczyć afantazji, lecz celowo zająć się zjawiskami towarzyszącymi.
3. 3Gdy afantazja pojawiła się nagle (wcześniej normalna wyobraźnia): diagnostyka neurologiczna i psychiatryczna.